W piśmiennictwie przedmiotu (C. Borzaga, J. Defourny, P. Lloyd, E. Leś) mianem instytucji gospodarki społecznej (social economy) lub organizacji trzeciego systemu (third system organizations) określa się te instytucje i organizacje, które  tworzą nowe usługi  dla  osób indywidualnych, samorządów, organizacji obywatelskich i przedsiębiorców oraz nowe miejsca pracy w ramach przedsięwzięć łączących w sobie ekonomiczne i społeczne aspekty aktywności obywatelskiej (organizacje trzeciego sektora, spółdzielczość).

Instytucje gospodarki społecznej rozwijają działania m.in. w zakresie reintegracji społeczno-zawodowej osób bez kwalifikacji,  świadczą doraźne i długookresowe indywidualne i grupowe usługi socjalne (centra dla młodzieży, usługi dla osób starszych, usługi dla grup o szczególnych problemach, jak dzieci – ofiary przemocy, uchodźcy, imigranci), a także  drobne usługi w miejscu zamieszkania oraz szkolenia  zawodowe.

W krajach UE inicjatywy w zakresie gospodarki społecznej  są  postrzegane jako rozwinięcie idei  przedsiębiorczości o zobowiązaniach socjalnych. W przypadku inicjatyw gospodarki społecznej zysk z inwestycji nie stanowi wyłącznego celu działania. Instytucje gospodarki obywatelskiej wspierają taki model gospodarki, który przez prowadzone działania przyczynia się nie tylko do osiągnięcia korzyści ekonomicznych, ale także tworzy, podtrzymuje i rozwija lokalne więzi społeczne.  

Po okresie zapaści z czasów PRL, w III RP ma miejsce stopniowa odbudowa i rozwój niektorych instytucji gospodarki społecznej. W szczególności dotyczy to stowarzyszeń, fundacji, zakładów aktywności zawodowej, spółdzielni oszczędnościowo-kredytowych SKOK, a w ostatnich latach także nowego typu spółdzielni pracy, zakładanych przez osoby długotrwale bezrobotne, zwane spółdzielniami socjalnymi.

Z uwagi na ogrom problemów społecznych  instytucje gospodarki społecznej wypełniają dotkliwą lukę w programach publicznych wsparcia dla  zbiorowości, dla których dotychczas brak było zintegrowanego systemu świadczeń i wychodzenia z bezrobocia i bezczynności zawodowej: socjalnych, edukacji, specjalistycznego leczenia, rehabilitacji oraz programów pomocy w zatrudnieniu. W procesie readaptacji społeczno-zawodowej tych osób instytucje gospodarki społecznej, takie jak organizacje non-profit i spółdzielnie pełnią rolę struktur włączających i integrujących. Przez system działań socjalno-edukacyjnych, leczniczo-rehabilitacyjnych i pomocy w zatrudnieniu przywracają osobom bezczynnym zawodowo i wykluczonym poczucie uczestnictwa społecznego i uświadamiają posiadanie i potrzebę wykorzystywania obywatelskich uprawnień oraz przygotowują do podjęcia odpowiedzialności indywidualnej za własny los. W perspektywie można oczekiwać, że oprócz efektu usamodzielnienia się osób korzystających ze wsparcia organizacji należących do gospodarki społecznej, nastąpi obniżenie kosztów pomocy społecznej w ramach dotychczasowych głównie pasywnych form wsparcia, jak zasiłki, pomoc rzeczowa, schroniska.

opracowanie : dr hab. prof. Ewa Leś
Instytut Polityki Społecznej
Uniwersytet Warszawski